بحران خلیج فارس و تنگه هرمز: آیا ذخایر استراتژیک نفت آمریکا به مرز هشدار رسیده‌اند؟
بحران در منطقه خلیج فارس و اختلال در روند انتقال نفت از تنگه هرمز، ذخایر استراتژیک نفت ایالات متحده را در وضعیتی بحرانی قرار داده است. در حالی که درگیری‌های جاری بر عرضه جهانی نفت فشار وارد می‌کنند، ذخایر اضطراری آمریکا به پایین‌ترین حد خود از سال ۱۹۸۲ رسیده‌اند.
طبق گزارش اویل‌پرایس، موجودی این ذخایر در پایان سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۲۸۳ میلیون بشکه بوده است. این وضعیت، نگرانی‌ها را در مورد توانایی واشینگتن برای مقابله با تشدید بحران خلیج فارس و مدیریت شوک‌های احتمالی آینده در بازار انرژی افزایش داده است.
اهمیت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای انتقال نفت در جهان به شمار می‌رود. هرگونه وقفه در عبور نفتکش‌ها از این گذرگاه می‌تواند عرضه جهانی را کاهش داده، قیمت‌ها را به شدت بالا ببرد و کشورهای مصرف‌کننده را مجبور به استفاده از ذخایر اضطراری خود کند. با این حال، برداشت سریع از ذخایر به معنای امکان بازسازی سریع آن‌ها نیست. آمریکا اکنون با چالشی مواجه است که در آن بازگشت نفت به مخازن به شرایط بازار جهانی، ظرفیت عملیاتی تأسیسات و تأمین منابع مالی وابسته است.
ذخایر آمریکا پیش از بحران جدید نیز تضعیف شده بودند
ذخایر استراتژیک نفت آمریکا در سال ۱۹۷۵ و پس از بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ ایجاد شد تا این کشور بتواند در صورت وقوع جنگ، تحریم یا اختلال در واردات، بخشی از نیازهای خود را از منابع اضطراری تأمین کند. موجودی این ذخایر در پایان سال ۲۰۰۹ به حدود ۷۲۶.۶ میلیون بشکه رسید، اما در سال ۲۰۲۲ و پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، دولت آمریکا ۱۸۰ میلیون بشکه نفت از آن را آزاد کرد.
اگرچه پس از آن مقداری نفت خریداری شد و بخشی از فروش‌های برنامه‌ریزی‌شده لغو گردید، اما ذخایر هرگز به سطح پیشین بازنگشتند. موجودی آن‌ها در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۴۱۳.۵ میلیون بشکه بود. بنابراین، آمریکا در آستانه تشدید بحران خلیج فارس نیز با ذخایری بسیار کمتر از ظرفیت خود وارد میدان شد.
در پی حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفندماه سال ۱۴۰۴ و اختلال گسترده در تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز، واشنگتن در ماه مارس با آزادسازی ۱۷۲ میلیون بشکه نفت در چارچوب برنامه‌ای هماهنگ‌شده با آژانس بین‌المللی انرژی موافقت کرد. این اقدام بخشی از برنامه آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر کشورهای مشارکت‌کننده بود که با هدف کاهش فشار بر بازار جهانی انجام شد.
باید اشاره کرد که ذخایر استراتژیک نفت آمریکا (SPR) با تأمین اضطراری نفت در زمان جنگ، تحریم یا اختلال در عرضه، به مهار کمبود جهانی و جهش قیمت‌ها کمک می‌کند و اهمیت این ذخایر تنها برای آمریکا نیست. کاهش این ذخایر، توان آمریکا برای آرام کردن بازار را محدود کرده و ریسک نوسان قیمت نفت را برای همه کشورها افزایش می‌دهد.
قراردادهای معاوضه نفت و چالش بازسازی ذخایر
وزارت انرژی آمریکا برای جلوگیری از کاهش بیشتر ذخایر، به جای فروش مستقیم نفت، از قراردادهای معاوضه استفاده کرده است. بر اساس این سازوکار، شرکت‌ها نفت را در حال حاضر دریافت می‌کنند و باید در آینده همان مقدار را به علاوه درصدی اضافه بازگردانند. نرخ اضافه‌بهای برخی قراردادها به ۲۸ درصد رسیده است و برآورد می‌شود در صورت اجرای کامل برنامه، حدود ۴۰ میلیون بشکه نفت اضافی به ذخایر بازگردد.
با این حال، اجرای این برنامه به شرایط بازار وابسته است. اگر اختلاف قیمت نفت برای تحویل فوری و آینده کاهش یابد، شرکت‌ها انگیزه کمتری برای مشارکت خواهند داشت. در ماه ژوئن، از ۴۰ میلیون بشکه نفت عرضه‌شده برای معاوضه، تنها ۵۰۰ هزار بشکه به شرکت ویتول واگذار شد. وزارت انرژی در ۲۹ سپتامبر این حجم را دوباره عرضه کرد و طبق گزارش اویل‌پرایس، تحویل آن برای ماه‌های نوامبر و دسامبر برنامه‌ریزی شد.
مشکل دیگر، زمان طولانی بازپرداخت است. حدود ۱۳۳ میلیون بشکه نفت از طریق قراردادهای معاوضه خارج شده و بازگرداندن آن‌ها به دسترسی شرکت‌ها به نفت کافی در آینده بستگی دارد. برخی از موعدهای بازپرداخت نیز تا اواخر سال ۲۰۲۸ ادامه دارند. بنابراین، حتی اگر بحران خلیج فارس فروکش کند، بازسازی ذخایر آمریکا همچنان زمان‌بر خواهد بود.
خطر کاهش ذخایر به زیر سطح عملیاتی ایمن
یکی از نگرانی‌های اصلی، کاهش موجودی ذخایر به محدوده‌ای است که ادامه فعالیت مطمئن را دشوار می‌کند. وزارت انرژی آمریکا حداقل فیزیکی مورد نیاز برای ادامه کار را حدود ۷۰ میلیون بشکه می‌داند، اما برخی کارشناسان معتقدند که سطح عملیاتی ایمن بسیار بالاتر است.
آن‌طور که اویل‌پرایس مدعی شده، برآورد برخی متخصصان مهندسی نفت نشان می‌دهد که ذخایر کمتر از ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون بشکه می‌تواند نگرانی‌هایی درباره سلامت انشا باز ساختاری غارهای نمکی و توان استخراج نفت ایجاد کند. کنگره نیز برای برخی برداشت‌های اضطراری محدود، حداقل قانونی ۲۵۲.۴ میلیون بشکه را تعیین کرده است.
وزارت انرژی پیش‌بینی کرده است که پس از تحویل کامل نفت برنامه‌ریزی‌شده، موجودی ذخایر ممکن است به حدود ۲۴۳ میلیون بشکه برسد. این سطح، نگرانی‌ها درباره کاهش حاشیه اطمینان آمریکا در برابر اختلالات جدید در عرضه نفت را افزایش می‌دهد.
از سوی دیگر، ذخایر به سرعت قابلیت پر شدن ندارند. ظرفیت اسمی برداشت از ذخایر حدود ۴.۴۱۵ میلیون بشکه در روز است، در حالی که ظرفیت اسمی پر کردن آن تنها ۷۸۵ هزار بشکه در روز برآورد می‌شود. مشکلات فنی و فرسودگی زیرساخت‌ها نیز باعث شده است عملکرد واقعی از این ظرفیت‌ها پایین‌تر باشد.
هزینه ۲۰ میلیارد دلاری بازسازی ذخایر
حتی اگر تمام نفت واگذارشده در قالب قراردادهای معاوضه بازگردد و اضافه‌بهای پیش‌بینی‌شده نیز دریافت شود، موجودی ذخایر آمریکا به حدود ۴۵۵ میلیون بشکه خواهد رسید. این میزان هنوز فاصله زیادی با ظرفیت مؤثر حدود ۶۸۰ میلیون بشکه‌ای ذخایر دارد.
وزارت انرژی هزینه خرید حدود ۲۵۰ میلیون بشکه نفت دیگر برای بازگشت به نزدیکی ظرفیت مؤثر حداکثری را حدود ۲۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. این محاسبه بر اساس قیمت تقریبی ۸۰ دلار برای هر بشکه انجام شده است. در مقابل، اعتبار اختصاص‌یافته از سوی کنگره برای خرید نفت تنها ۱۷۱ میلیون دلار است.
این شکاف مالی نشان می‌دهد که بازسازی ذخایر صرفاً با اتکا به قراردادهای معاوضه امکان‌پذیر نیست. دولت در نهایت باید برای خرید نفت بیشتر منابع مالی تأمین کند. پیشنهاد استفاده از نفت سنگین ونزوئلا نیز با محدودیت‌هایی روبه‌روست، زیرا مشخصات این نفت با الزامات فنی ذخایر استراتژیک آمریکا سازگاری کامل ندارد.
